شاید شما دوستان هم مایل باشید نامهای اصیل تورکی روزهای هفته را بدانید. در این زمینه، مقاله جالبی دیدم از آقای مهران بهارلی که در زیر تقدیم می نمایم.

=================================== 

یوسفعلی بیگ فرزند خسرو بیگ از طایفه قره قانلو است . در جوانی نزد حاجی بابا خان کلانتر طایفه دره شوری منشی بوده و او را "میرزا" خطاب می کردند . در آنجا با دختری به نام سلطان آشنا می شود و عشق و علاقه شدید به سلطان و شکست در عشق از طایفه دره شوری جدا شده و به طایفه عمله هجرت می کند . او مردی بلند قد و با وقار بوده که شال باریکی از روی آرخالوق به کمر می بسته و همیشه لوله ای کاغذ و قلمدانی به شالش میزده . از تاریخ تولد و وفاتش اطلاع دقیقی در دست نیست اما حدود وفاتش را بین سالهای1325 و 1332 حدس زده اند که در مسافرت به دهاقان دار فانی را وداع گفته است .

روحش شاد و یادش گرامی باد .

با ماذون سمت استاد و شاگردی داشته ، خود او این مطلب را در دو بند شعر که به دوست شاعرش محمد ابراهیم می نویسد و مرگ ماذون را خبر می دهد بیان کرده است .

ابراهیم گل سنه ورم بیر خبر

بو خبر چوخ ادمش بیزلر اثر

ماذون بو دنیادان ایلده سفر

آخرت ملکنه یاد اتدی گتده

بیزه مرشدده خوب کامل استاد

بوندان بله چوخ ایلرگ اونه یاد

وفا پیشه مجنون،جفاکش فرهاد

عجوزه دنیادان داد اتده گتده

در عین تنگدستی و فقر تمام عمر خود را با عزت و احترام سپری کرده و همیشه در میان مردم ایل محترم و عزیز بوده است . او شاعری است عاشق و عاشقی است شاعر . دلی آتش گرفته دارد و سخنش جانسوز است .

اما سلطان کیست که چنین نامش در ادبیات قشقایی جاودانه است و بدون شک تا زبان قشقایی باقی است همچنان جاودانه خواهد ماند . سلطان دختر موطلایی یکی از کارگزاران حاجی بابا خان کلانتر طایفه دره شوری است که چونان آهوی وحشی در اوج شیدایی و جوانی شاعر،او را افسون زیبایی خود می کند . آتش عشق شعله می کشد . جلوه ای از رخ یار کار خود را می کند و دختر افسونگر ایل بر دل و جان شاعر، آتش زده و خود آسوده و بی خیال می خرآمد. شاعر که در دلش شوری برپاست غزلهای شورانگیزی می آفریند که هر دلی از شنیدن آنها می لرزد .عشق روز به روز بیشتر اوج می گیرد . کلانتر و ریش سفیدان طایفه را برای خواستگاری از سلطان نزد پدر سلطان می فرستد اما چنین پاسخ می گیرد : میرزا به دخترم شعر گفته است به او دختر نمی دهم .

آری رسوم متداول قبیله ای که بسیاری از آنها پایبند هیچ منطقی نیستند یکی نقش خود را بی رحمانه ایفا می کند و در کار عشق گره می افتد . درهای امید یکی یکی بسته می شود . از دست کسانی که خیرخواهانه پندش می دهند فغانش به آسمان بلند می شود . اما سلطان نصیب رقیب می گردد . عشق یوسفعلی بیگ و نام سلطان پا به پای اشعار شیرین یوسف خسرو سیر ابدی می کنند .

اینک غزلهایی زیبا از این شاعر را خدمتتان ارائه می کنم که تمام آن به زبان ترکی است در صورتی که مایل به ترجمه این اشعار هستید برایم پیام دهید تا ترجمه کنم .

قربانلوق گجسه

قربانلوق گجسه آیرولوب گدمه

سحر کیملر اولور قوربانونگ سننگ

قربان که دیللر ایلده بیر اولور

هر گونده من اولام قوربانونگ سننگ

گوزل هجرانونگدان چوخ تاب ایلدم

هانسه گجه لرده من خواب ایلدم

اجل جان ایسته ده جواب ایلدم

قویموشام که ادم قوربانونگ سننگ

سن منه رحم ایله سن بیلنگ تاره

بو دنیا فانی دور یوخ اعتباره

یوسف خسرونگ وفاله یاره

بیر شیرین جانوم وارقوربانونگ سننگ

سن بیر بهشت باغه

سلطان تلنگ سنبل ایزنگ قزل گول

گلدان نازکتردر ایزنگ قوربانه

سن بیر بهشت باغه من غمله بولبول

سوسنله سنبلله یازونگ قوربانه

سلطان تلنگ دارایوبان توکنده

توکولان یرلردن زولفونگ بیکنده

آلا گوزلرنگ سرمه چکنده

محو ادر عاشقه گوزنگ قوربانه

سلطان بلور صراحی در بوخاقونگ

قزل گولونگ غنچه سودور دوداغونگ

شیرین دانوشماگونگ شیرین مذاقون

او شیرین صحبتنگ سوزونگ قوربانه

هاچان اولور یازا دونه بو قیشلر

هاچان اولور دوغره گله بو ایشلر؟

بویونگا گیدیرام زری قماشلار

گلاباتون سراندازونگ قوربانه

یوسف خسرو دیر یار مشکبو

گل اوتوراگ بیر بیرنان روبرو

بیر خلوتده اولاگ گرم گفتگو

سن نازاد من چکم نازونگ قوربانه

منبع :

http://mazun-turkce.blogspot.com/

امروز باز هم می خواهم یک شاعر دیگر قشقایی را خدمتتان معرفی کنم : خواهر راضیه کاظمی کرانی از وبلاگ ماذون .

==============

راضيه كاظمي كراني 26 اسفند 1361 در روستاي صحراي باغ از توابع شهر لار- طايفه عمله تيره كراني ایل قشقایی- بدنيا آمد. نوشتن را از 10 سالگي با انشانويسي و داستان نويسي آغاز كرد. از سال 1380 شروع به خواندن كتابهاي تركي كرد و الفباي لاتين زبان تركي را نيز فرا گرفت وي سرودن اشعار تركي را به طور جدي از تابستان سال 1384 آغاز كرده است. ايشان اشعاري نيز به زبان فارسي سروده اند.

                                                       قشقایی ال

Sen Araz çayından geçmemişeñ sen سن آراز چاييندان گئچمه ميشنگ سن؟
Körpeleriñ etteginde yaymamışeñكورپه لرينگ اتگينده يايمه ميشنگ سن؟

Ayrılığa qana sebri çox ellimآيريليغا قاناه صبري چوخ ائليم
Döndüg içi bir körpü vurmemişeñ senدوندوگ ايچي بير كوپرو وورمه ميشنگ سن؟

Dine dine de ki seni satdılarدينه دينه دئ كي سني ساتديلار
Hürmetiñi boyun ardına atdılarحرمتينگي بويون آردينا آتديلار

Özleri ve yaşıl yanan gözleriاوزلري و ياشيل يانان گؤزلري
Çadırleri kend etdiler qoyunları satdılarچادرلري كند ائتديلر قويونلاري ساتديلار

Kim döşledi senin torpağını ataكيم دوشله دي سنين تورپاغين آتا
Dedü ged ged o uzaq yollaraدئدي گئد گئد او اوزاق يوللارا

Dalınca aşıqınen sazı yollaramدالينجا آشيقينن سازي يوللارام
Çölden yolla ara düşen dağlaraچولدن يوللا آرا دوشن داغلارا

****

Qaşqa çemen bağçasiniñ almasıقاشقا چمن باغچاسينين الماسي
Çölden dağa yüreğimiñ parasıچولدن داغا اؤرگيمين پاراسي

İnanma ki bir gün senden ayrılamاينانما كي بير گؤن سندن آيريلام
Çağırınen çörek yüreğimin faydasıچاغيرينن چوره گ اوره گيمين فايداسي


Menden sora bu bağ o bu üzümlerمندن سورا بو باغ– و بو اؤزوملر
Gelinlerin ağ boyunu o düzümlerگلينلرين آق بويونو و دوزوملر

Menden sora vefa kimsede görmeمندن سورا وفا كيمسه ده گؤرمه
Qardaş olmaz mene özgelerقارداش اولماز منه اؤزگه لر


Meni qovduñ olduz olañ göylereمني قوودونگ اولدوز اولانگ گؤيلره
Yere vurdiñ el tapmayam ellereيئره ووردونگ ال تاپمايام اللره

Bezenmiş gelin tek gözel iy varıñبزنميش گلين تك گوزه ل ايي وارينگ
Yel eseydi tutiyañı gözlereيئل اسه ايدي توتيانگي گؤزلره

امروز می خواهم مطالبی در مورد ماذون قشقایی شاعر شیرین زبان قشقایی از وبلاگ ماذون و وبلاگ قشقایی بیاورم. امیدوارم آن را بپسندید.

====================================

در میان شاعران ایل قشقایی که بیشتر آنان گمنام می باشند و هیچ کدام دیوان یا اثر ادبی مکتوبی ندارند دو شاعر بیشتر شناخته شده و اشعار آنان زینت بخش محافل می باشد که میرزا ماذون و یوسفعلی بیگ معروف به یوسف خسرو می باشند.

محمد ابراهیم فرزند سید علیرضا متخلص به ماذون بزرگترین سخن سرایان قشقایی در سال 1246 هجری قمری از مادری از طایفه عمله به دنیا آمده است و در سال 1313 هجری قمری در شهر شیراز وفات یافته و در بقعه متبرکه شاهزاده منصور مدفون است .

و اما اشعاری چند از این شاعر بزرگ :

وادی محنت

وادی-ي محنتده من اولدوم مجنون
کیمه دیه م بو دیوانا درديمه
یارونگ هئجرانوندان باغريم اولده خون
دئمگ اولماز هر نادانا درديمه

او بولبول که آیره دیشده گولوندن
دایم ناله چکه ر هجران الیندن
باد-ي صبا زندانیلر دیلندن
بیر بیان ائد گلستانا درديمه

طاقتيم کسيليب آراميم یوخدور
خوش گینم گئچیبدور همدميم یوخدور
من که سر سوزومه محرمم یوخدور
قوی بیلمه سون هچ بیگانا درديمه

بولبول شوقی گول باغوندان تکنمه ز
عئشقين شوره دماغندان تکنمه ز
ماذون سوزه دئمه گينان تکنمه ز
گورگ یازام داستانا درديمه
-----
ترجمه

در وادی محنت من مجنون شدم
به کی بگم این درد دیوانه ام را؟
از هجر یار جگرم خون شد
دردم را به هر نادانی نمی توان گفت

بلبلی که از گلش جدا افتاد
همیشه از هجر ناله می کشد
باد صبا از زبان زندانیان
به گلستان دردم را بیان کن

طاقتم بریده و آرامی ندارم
روزهای خوبم سپری شده و همدمی ندارم
من که برای اسرارم محرمی ندارم
بگذار تا هیچ بیگانه ای دردم را نداند

هرگز شوق بلبل از باغ گل تمام نمی شود
و شور عشقش هیچ وقت تمام نمی شود
گفته های ماذون با گفتن تمام نمی شود
باشد که دردم را در داستان ها بنویسم
====

سلام دوستان، خسته نباشيد

باعرض پوزش بابت تاخير در بروز رساني وبلاگ. امروز مطالبي در مورد حماسه آلپايميش -يكي ديگر از حماسه هاي خلق تورك- را برايتان آورده ام. اميدوارم بپسنديد.

===============================================

امروز مي خواهم كمي در مورد سرنوشت زبان توركي در ايران با هم صحبت كنيم. واقعيت آن است كه توركها از لحاظ جمعيتي از پرجمعيت ترين اقوام ايراني ساكن در فلات ايران هستند و مثل بسياري از اقوام ديگر هم ارزشهاي فرهنگي خاص خودشان را هم دارند. با اينحال، متاسفانه به امر تدريس زبان توركي -و ساير زبانهاي غير فارسي موجود در ايران- توجه چنداني نشده است.

چون هدف من از راه اندازي اين وبلاگ كمك به تقويت جايگاه زبان توركي در ايران است لذا بر آن شدم تا مختصري راجع به شناسايي بعضي از نهادهاي متولي زبان تورك در سطح دنيا اشاره كنم تا با شناسايي آن توسط شما، راه براي جلوگيري از به فراموشي سپرده شدن اين موضوع از اذهان مردمان تورك زبان ايران فراهم گردد.

يكي از متوليان بين المللي زبان توركي، بنياد زبان توركي (Türk Dil Kurumu) است كه در توركيه و به سال ۱۹۳۲ تشكيل شده است و در اينترنت هم با مراجعه به آدرس زير مي توانيد به اطلاعات لازم در مورد آن دست يابيد : 

http://www.tdk.gov.tr/TR/default.aspx?F6E10F8892433CFFAAF6AA849816B2EF4376734BED947CDE

متاسفانه مطالب اين سايت فقط به زبان توركي آناتولي است و نسخه انگليسي ندارد و اگر با خواندن و نوشتن به زبان توركي استانبولي آشنا نيستيد دو سايت زير را براي يادگيري آن، در زير معرفي مي كنم :

۱- http://www.turkishclass.com/ كه اين سايت به انگليسي زبانان زبان توركي آناتولي را آموزش مي ده و يك فرهنگ لغت مشت داره به آدرس http://www.turkishdictionary.net كه فرهنگي انگليسي-توركي و بالعكس محشري داره و اگر انگليسي تون خوبه بهتون سفارش مي كنم به اين سايت مراجعه كنيد.

۲- فرهنگ گوياي توركي http://www.seslisozluk.com/ كه يك فرهنگ جامع انگليسي-توركي-آلماني گوياست كه ريشه كلمات (از لحاظ تعلق به زبانهاي ديگر) را هم در بر دارد.

۳- فرهنگ جامع بنياد زبان توركي به آدرس http://tdkterim.gov.tr/  كه يك فرهنگ جامع توركي-انگليسي است. لطفاً توجه كنيد كه هنگامي كه مي خواهيد معادل يك كلمه انگليسي در زبان توركي را بدانيد ابتدا منوي Diğer diller را تيك بزنيد بعد كلمه ara را كليك كنيد.

الحمدالله بنياد زبان توركي در زمينه واژه يابي كارهاي بسيار مفيدي انجام داده و توانسته درجه خلوص زبان توركي را در حد قابل قبولي حفظ نمايد. در لينك زير نمونه آخرين واژه هايي كه جايگزين واژه هاي بيگانه شده است آمده است :

http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_replaced_loan_words_in_Turkish

موقعي كه كمي توركي آناتولي را ياد گرفتيد به وب سايت توركي سايت بي بي سي يا وب سايت توركي سايت سي.ان.ان مراجعه و اخبار روز جهان را به زبان توركي بخوانيد.

سايت توركي بي بي سي

سايت توركي سي.ان.ان

توركهاي ايران به راحتي اين زبان را ياد مي گيرند. نگران نباشيد توركي آناتولي با توركي توركان ايران يكي است منتهي چون منطقه جغرافيايي آنها با توركهاي ايران متفاوت بوده طبيعي است كه بعضي از واژه هاي آنها با ما تفاوت جزئي داشته باشند اما كليت زبان آنها با ما يكي است. مطمئنم كمي كه پيش رفتيد اين موضوع را خودتون هم تصديق خواهيد كرد.

عزيزان اينو گفتم كه بهتون بگم اگر چه بعضي از ماها نسبت به سرنوشت زبانمون بي تفاوت شديم اما هستند موسساتي كه به ما آموزش رسمي اين زبان را بدهند پس يا علي شروع كنيم.

سلام دوست و هموطن گرامي، امروز مي خواهم يكي از كتب حماسي خلق تورك را به شما معرفي كنم. اين كتاب، كتاب ماناس است.

قرقيزيهاي چين عمدتا در منطقه خودمختار اويغور سين جيانگ واقع در شمال غرب چين زندگي مي کنند و معتقد به دين اسلام هستند . اين ملت بيش از 140 هزار نفر جمعيت دارد .

کتاب حماسي اين ملت " ماناس " نام دارد که کتابي بسيار بزرگ است . به گونه اي که شمار نوسيندگان و ناشران آن به دهها هزار تن مي رسد . قرن هاي متمادي بود که ماناس کماکان به صورت کتابي کامل در نيامده بود و هيچ کسي نمي توانست آنرا کاملا بخواند . اينکه در دهه 80 قرن گذشته شخصي سالخورده قرقيزي به نام "جوسوپو مامايي" با بيش از 3 سال زحمت و مشقت و با اتکا به نيروي محافظه فوق العاده قوي توانست بيش از 115هزار بيت از حماسه ماناس را بخواند .

در سال 1995ميلادي حماسه ماناس به زبان قرقيز به چاپ رسيد . در حقيقت ماناس مرواريد درخشاني از گنجينه ادبي ملت قرقيز است که داستان هاي جنگ هشت نسل از خانواده ماناس را که بمنظور وحدت اقوام پراکنده و همبستگي ملل ديگر و مقابله با تجاوزخارجي صورت گرفته ، توصيف کرده است . ماناس محصول قرن هاي 10 تا 13ميلاد است . اين رزمنامه 18جلد و بيش از 2 ميليون و 400هزار واژه دارد ، اين حماسنامه نه تنها حاوي اشعار رزمي است بلکه دايره المعارفي براي پژوهش و تحقيقات تاريخي ، جغرافيايي ،مذهبي ،اقتصادي و اجتماعي و زبان قرقيزي محسوب مي شود .

امروزه در سرزمين پهناور غربي سين جيانگ در هر نقطه قرقيزي نشين صداي سرود " ماناس" به گوش مي رسد . در کشورهاي خارجي مانند روسيه و قرقيزستان ، تاجسکستان و ازبکستان تاريخ پژوهش و تحقيق درباره ماناس بسيار طولاني است و بسياري از تاريخدانان جهان در خصوص اين حماسه دست به تحقيقاتي زده اند . طولي نکشيد که قطعات ماناس به زبان هاي چيني، انگليسي ، روسي،فرانسوي ، آلماني و ژاپني و غيره ترجمه شد . لکن اکنون چاپ ونشر ماناس بطور کامل هم به زبان قرقيزي با همت آقاي جوسوپو در محافل حماسه شناسان جهان ايجاد کرده است .

آنچه شايان است ذکر شود اينکه اين رزمنامه براي پژوهش تاريخ قرقيز و تاريخ مبادله ملل آسياي ميانه نقش مهمي ايفا خواهد کرد و همين امر باعث مي شود تا نقش مهم آن بيش از پيش براي جهان و جهانيان آشکار گردد.

"جوسوپو "امسال 87سال دارد ، وي در دهکده اي کوچک در شهرستان" آهاچي" منطقه خودمختار سين جيانگ به دنيا آمد . از دوران کودکي جوسوپو تحت تاثير فرهنگ مردمي و باستاني ملت قرقيزقرار گرفت . جوسوپو از هشت سالگي خواندن "ماناس" به زبان قرقيزي را آموخت . تا اينکه در 17سالگي توانست بسياري از قطعات ماناس را بطور متوالي بخواند. ليکن ملت قرقيز چين برطبق فرمان نياکان متعقد است که ماناس کتابي مقدس است و هيچ کسي تا قبل از 40 سالي نمي تواند آشکارا و در هر محلي اين شعار حماسي را بخواند .

در غير اين صورت بلايا و حوادث ناگواري روبرو خواهد شد . جوسوپو آرام و به سرعت و با رنج و مشقت فراوان به کار خود ادامه داد و انتظار داشت که بتواند بزودي براي هم ولايتي هاي خود ماناس را قرائت کند . روزي که جوسوپو سالها در انتظار آن بود فرا رسيد ، سال 1958ميلاد جوسوپو 40ساله بود و توانست براي اولين بار عينا اشعار ماناس را براي مردم بخواند . مردم قرقيز از نقاط مختلف براي شنيدن سرود جوسوپو سوار بر اسب به گرد يکديگر جمع شدند. چه آنکه جوسوپو با قلبي مملو از احساسات اين سرود را مي خواند و مردم همگي اعتقاد داشتند که شنيدن سرود جوسوپو از بهترين لذتهاي هنري است . جوسوپو آنقدر با مهارت ماناس را مي سرود که توجه محافل حماسي و حماسه شناسان چين را به خود جلب کرد. اما آنچه شايسته در ذکر است اينکه در چند قرن اخير ،ناشران ماناس از کشورهايي مانند چين ؛ قزاقستان ، قرقيزستان ، ترکيه ،هند و غيره تمايل داشتند ماناس را بطور کتابي کامل در آورند . اما اين آرزو تا مدتهاي طولاني محقق نشد .

جوسوپو از بهار تا پاييز ، از زمستان تا تابستان ماناس را خوانده و خواند. به گونه اي که گاهي اوقات براي سرودن فصول حماسي شبانه روز مي خواند و آنان که مسئول نت برداري بودند ، شيفت به شيفت کار خود را ادامه مي دادند . تا اينکه سرانجام جوسوپو بطور متوالي و با تلاش بيش از 1300روز و تا مارس سال 1983ميلادي توانست تمامي ماناس را بخواند . بد نيست بدانيد که کتاب حماسي ماناس 14برابر حماسه "هومر" و مشتمل بر واژه هاي بسياري است . به همين سبب کار منظم و بررسي واژه هاي کتاب حماسي ماناس خيلي پيچيده و مشکل بود. تا اينکه در اواخر سال 1995 ميلادي اشعار حماسي ماناس به زبان قرقيزي در 8قسمت و 18جلد چاپ و نشر شد .

آري دست آورد جوسوپو توجه محافل حماسي و حماسه شناسان جهان را جلب کردو سال 1995 در جشنواره بزرگداشت هزارمين سالگشت ظهور ماناس در قرقيزستان مورد احترام و ستايش قرار گرفت و در سال 1997 قرقيزستان عنوان "هنرپيشه خلق" يعني بالاترين عنوان افتخاري اين جمهوري را به جوسوپو اعطا کرد .

اکنون جوسوپو ريييس افتخاري فدراسيون ادب و هنر منطقه خودمختار ايغور سين جيانگ و محقق عالي انجمن پژوهش ماناس چين است ، او اظهار اميدواري مي کند که روزي فرا رسيد که فيلم ها يا سريالهايي از روي حماسه ماناس تهيه شود تا مردم بيشتر با فرهنگ ملت قرقيز آشنا شوند . در چهل و نهمين جلسه مجمع عمومى سازمان ملل متحد، سال 1995.م. بنام سال «ماناس» نامگذارى شد. در اين سال جشن با شكوهى با مساعدت يونسكو برگزار گرديد.

منابع:م

  -۱

http://unesdoc.unesco.org/images/0010/001015/101544e.pdf)).

۲-

http://pe.chinabroadcast.cn/chinaabc/chapter15/chapter150403.htm

 

زبان‌شناسان دوره‌هاي تاريخي زبان توركي كه قبل از زمان به وجود آمدن متن‌هاي توركي باستاني كه امروز در دست داريم است را به قرار زير بيان مي‌كنند:

1.دوره زبان يكسان آلتايي: دوره‌اي كه توركي هنوز از زبان‌هاي آلتايي جدا نشده بود.

2. باستاني‌ترين دوره توركي: زماني‌كه توركي از آلتاي جدا شده و به صورت يك زبان مستقل درآمده بود.

3.دوره توركي نخستين: زماني‌كه هنوز زبان‌هاي هو، آوار، خزر و بلغار از توركي جدا نشده بودند.

همچنين زبان شناسان تاريخ توركي را با توجه به كتيبه‌ها و متن‌هاي باستاني به دوره‌هاي زير تقسيم مي‌كنند:
1.دوره توركي باستان(قرن‌هاي 6 تا 13)
اولين دوره زمان توركي با توجه به كتيبه‌هاست كه تا قرن سيزده ميلادي ادامه داشته است.در مقايسه با ديگر دوره‌ها هم از نظر صداها و هم از نظر فرم و خزينه كلمات خالصترين است.متن‌هاي به دست آمده از اين دوره در سه دسته كؤك‌تورك، اويغور و قاراخانلي قرار مي‌گيرند:
آ) متن‌هاي كؤك‌تورك:نوشته‌هايي كه كؤك‌تورك‌ها با استفاده از الفبايي كه خودشان ايجاد كرده بوده‌اند نوشته‌اند.نوشته‌هاي اين دوره به بيش از 250 عدد مي‌رسد.نام بعضي از آن‌ها به قرار اين‌چنين است:كول تيگين، بيلگه قاغان، تونيوقوق، اورخون، چويرين، هويتو تامير، نالايها، تالاس، هانگيداي، ايه نور و ...

ب)متون اويغور
بعد از واژگوني حكومت كؤك‌تورك‌ها اويغورها را در صحنه تاريخ مي‌بينيم.با وجوديكه بيشتر نوشته‌هاي به‌دست آمده از اين دوره را ديني و اخلاقي تشكيل مي‌دهد اما در ميان آن‌ها نوشته‌هايي در مورد طب، طالع‌بيني و نجوم و شعر هم ديده مي‌شود.مهمترين آن‌ها كتيبه‌هاي زير هستند:
 سگگيز يوكمك: متني ديني اخلاقي ترجمه شده از چيني كه داراي خزينه كلمات بسيار غني است.
آلتون ياروق:حجيم‌ترين متن ترجمه شده از چيني به اويغوري است كه آن‌را سينگكو سلي توتونگ نوشته است.
ايرق بيتيك: متني در باره طالع‌بيني است كه از 65 بند تشكيل شده است.
داستان قايل‌آنام‌قار و پاپام‌قارا:داستان يك شاهزاده فهميده و يك شاهزاده كم‌فهم است.

پ):متون قاراخانلي
متون نوشته شده در دوره قاراخانلي اين‌ها هستند:
قوتادگو بيليگ:(علم سعادت،1069-1070)كتاب شعري با حدود 6645 بيت كه نويسنده كتاب يعني يوسف خاص حاجب بوسيله گفتوگويي ميان چهار مرد دولت ، انسان ،عدالت و عقل را تمثيل مي‌كند.وراه سعادت در دو جهان را نشان مي‌دهد.
ديوان لغات التورك:كتابي كه محمود كاشغري به منظور آموزش توركي به عرب‌ها و نشان دادن برتري زبان توركي در سال 1072 شروع و در سال 1077 به پايان رساند .و آن‌را به خليفه ابوالقاسم عبدالله تقديم كرد.اين كتاب اولين انسيكلوپدياي توركي به شمار مي‌رود.محمود كاشغري براي نوشتن اين كتاب تمام سرزمين‌هاي تورك‌زبان را گشت و تمام كلمات توركي را در آن به ثبت رسانيد.اين كتاب را همچنين مي‌توان اولين كتاب توركولوژي تاريخ دانست.توركولوق‌ها از آن به عنوان يادگار بي‌نظير اعصار گذشته ياد مي‌كنند.
عتابت‌الحقايق: اديب احمد اين كتاب را در قرن 12 و درباره دين و تصوف نگاشته است.
ديوان حكمت: شعرهايي كه خوجا احمد يسوي در اين كتاب نوشته و البته همه آن‌ها مربوط به خودش نيست.

۲. دوره ترکی میانه

دوره‌ای که ترکی باستان را به ترکی نوین مرتبط می سازد.در اين دوره به توركي مورد استفاده در آسياي ميانه توركي مشترك آسياي ميانه هم گفته مي‌شود.در قرن سيزده ميلادي، در دنياي تورك با به وجود آمدن بعضي تغييرات و جدايي‌ها كم‌كم در شكل زبان تغييراتي صورت مي‌گيرد.اين دگرگوني‌ها زمينه را براي ايجاد نظام نوشتاري نوين توركي پديد آورد.در واقع بايد گفت منطقه اصلي اين تغييرات شهر خوارزم بود.اين شهر از طرفي پلي براي ارتباط توركي قاراخانلي و توركي خوارزمي گشته و هم توركي باستان را وارد شرايط جديد مي‌كند و زمينه را براي به وجود آمدن لهجه جغتايي از گروه توركي شرقي به وجود مي‌آورد.

توركي خوارزمي نامي است كه به زبان نوشتاري توركستان غربي در قرون ۱۳ و ۱۴اطلاق مي‌شود.يادگارهاي به جا مانده از اين دوره در دو گروه توركي قبچاق و توركي خوارزم دسته‌بندي مي‌شوند اكنون به نام برخي از اين‌ها توجه كنيد:

توركي خوارزمي:

مقدمة‌الادب:اين كتاب بعد از ديوان لغات التورك غني‌ترين لغت‌نامه توركي است كه از طرف زمخشري در سال‌هاي۱۱۲۷-۱۱۴۴ نوشته و به خوارزمشاه آتسيز تقديم شده است.

قصص‌الانبيا:در اين اثر كه توسط رابغوزي در سال ۱۳۱۰ نوشته و به امير نصرالدين توق بوغا تقديم شده، داستان‌هاي آمده در قرآن كريم كه مربوط به پيغمبران الهي است و همچنين داستان حضرت محمد(ص) و سه خليفه و حضرت علي (ع) و امام حسن(ع) و امام حسين(ع) و نگاشته شده است.

معين‌المريد:اين كتاب شعر كه حاوي ۹۰۰ بيت است در سال ۱۳۱۳ و براي آموزش فقه و تصوف براي توركمن‌هايي كه عربي نمي‌دانستند نوشته شده است.

محبت‌نامه:يك اثر منظوم است كه خوارزمي آن را در سال ۱۳۵۳ نوشته است.

نهج‌الفراديس:ترجمه چهل حديث است كه محمود كدرلي آن را در سال ۱۳۵۸ با مضموني ديني، اخلاقي به توركي خوارزمي نوشته است.اين كتاب يك نمونه زيبا از نثر توركي خوارزمي به شمار مي‌رود.

در ضمن تفسير قرآن كريم نيز مربوط به اين دوره است.

توركي قبچاق:

کدکس کومانیکس:در سال ۱۳۰۳ نوشته شده و شامل لغت‌نامه‌ای مختصر به زبان های تورکی-آلمانی-لاتینی-فارسی است.

ترجمان تورکی و عربی:کتابی شامل لغت نامه و گرامر تورکی است و در سال ۱۲۴۵ نوشته شده است.

کتاب‌الادراک للسان‌الاتراک:اولین کتاب گرامر شناخته شده تورکی است که ابوحیان آن را در سال ۱۳۱۲ نوشته است.

خسرو و شیرین:ترجمه منظمومه خسرو وشیرین نظامی به تورکی است که قطب آن را در سال ۱۳۴۱ نوشته است.این کتاب از منابع پایه ای تورکی قبچاق است.

گلستان:ترجمه تورکی کتاب گلستان سعدی توسط سارایلی سیف.

التحفه‌الزکیه فی‌الغت‌الترکیه:تاریخ نگارش این کتاب دقیقا معلوم نیست.یکی از کتاب‌های گرامر تورکی قبچاق است.

القوانین‌الکلیه فی‌الغت‌الترکیه:نویسنده این کتاب هم که منبع مهم گرامر قبچاقی است معلوم نیست.

۳.دوره تورکی نوین(قرون ۱۵ تا ۲۰)

دوره‌ایست که لهجه‌های به وجود آمده در دوره میانه و ادبیات آن‌ها توسعه و ادامه می‌یابند.از نظر زبان‌شناسی به طور قطع نمی‌توان مرز مشخصی میان تورکی میانه و تورکی نوین تعیین کرد. ولی در هر حال می‌توان این دوره را دوره تغییرات لهجه‌ها و تاثیرات خارجی بر زبان تورکی انگاشت.

در این دوره از طرفی لهجه‌های اورخون و اویغور و قاراخانلی و خوارزم و لهجه دیگر به وجود آمده از آن یعنی تورکی جغتای رشد و توسعه می‌یابند و از طرف دیگر سلجوق‌های آناطولی به همراه لهجه‌های اوغوز با پیشرفت و رشد سریع در مدت زمان کمی دومین زبان نوشتاری تورکی را پدید می‌آورد.

تورک‌های خزر و تورک‌های شمال دریای سیاه تا قسمت‌های بزرگی از اروپا که در دوران ماقبل میلاد به آن‌جا کوچیده بودند همچنان تا قرن ۱۵ به حیات خود ادامه می‌دهند.

۴.دوره تورکی مدرن

تورکی مورد استفاده از ابتدای قرن بیستم تا به امروز در مناطق مختلف تورک‌نشین دنیاست.امروز زبان تورکی دارای بیست زبان نوشتاری مختلف و گویش‌های بیستر از این تعداد است.

منبع : http://turkish.blogfa.com/

(دوست گرامي، اين مطالب از آرشيوهاي وبلاگ فوق برداشت شده است)